Pieszy to najbardziej narażony uczestnik ruchu drogowego. Nie chroni go karoseria, pasy bezpieczeństwa ani poduszki powietrzne. Dlatego nawet drobne zdarzenia mogą skończyć się poważnymi obrażeniami, a wypadki przy wyższych prędkościach często prowadzą do tragedii. Według danych policji piesi stanowią kilkanaście procent ofiar śmiertelnych wypadków w Polsce. Choć sytuacja poprawia się z roku na rok, temat bezpieczeństwa i statusu pieszego w prawie drogowym pozostaje niezwykle istotny.

W artykule wyjaśniamy:
– kim według prawa jest pieszy,
– jakie są obowiązki pieszego i kierowcy wobec pieszego,
– kiedy pieszy jest ofiarą, a kiedy może być współodpowiedzialny za wypadek,
– jakie przepisy Kodeksu karnego chronią pieszych,
– jakie działania prewencyjne zwiększają bezpieczeństwo pieszych.

Status pieszego i jego definicja w Prawie o ruchu drogowym

Zgodnie z art. 2 pkt 18 ustawy – Prawo o ruchu drogowym:

„Użyte w ustawie określenia oznaczają: […]

18) Pieszy – osobę znajdującą się poza pojazdem na drodze i niewykonującą na niej robót lub czynności przewidzianych odrębnymi przepisami; za pieszego uważa się również osobę prowadzącą, ciągnącą lub pchającą rower, motorower, motocykl, hulajnogę elektryczną, urządzenie transportu osobistego, urządzenie wspomagające ruch, wózek dziecięcy, podręczny lub inwalidzki, osobę poruszającą się w wózku inwalidzkim, a także dziecko w wieku do 10 lat kierujące rowerem pod opieką osoby dorosłej.”

Definicja ta pokazuje, że pieszym jest nie tylko osoba przechodząca przez jezdnię, ale także np. rodzic prowadzący wózek czy osoba na wózku inwalidzkim. Pieszym nie będzie jednak osoba wykonująca np. roboty drogowe w ramach remontu nawierzchni czy kierująca ruchem.

Obowiązki kierowców wobec pieszych

Prawo szczególnie chroni pieszych. Jak wynika z art. 26 ustawy – Prawo o ruchu drogowym, najważniejszym obowiązkiem kierowcy jest zachowanie szczególnej ostrożności przy zbliżaniu się do przejścia dla pieszych i ustąpienie pierwszeństwa pieszemu znajdującemu się na tym przejściu oraz wchodzącemu na to przejście. Dodatkowo kierowca ma obowiązek zmniejszyć prędkość w rejonie przejść, szkół i przystanków, a także przewidywać możliwość pojawienia się pieszych na drodze.

Brak ustąpienia pierwszeństwa jest jednym z najczęstszych przewinień kierowców i bezpośrednio prowadzi do potrąceń.

Obowiązki pieszego – co mówi Prawo o ruchu drogowym?

Choć piesi mają szczególną ochronę, muszą przestrzegać również własnych zasad. W szczególności, przepis art. art. 13 Prawa o ruchu drogowym nakłada obowiązek korzystania z przejść dla pieszych oraz zachowania szczególnej ostrożności podczas przechodzenia przez jezdnię. W art. 14 ustawodawca wyliczył z kolei zakazy w ruchu pieszych, mianowicie:

Zabrania się:

1) wchodzenia na jezdnię lub drogę dla rowerów:

a) bezpośrednio przed jadący pojazd, w tym również na przejściu dla pieszych,

b) spoza pojazdu lub innej przeszkody ograniczającej widoczność drogi;

2) przechodzenia przez jezdnię lub drogę dla rowerów w miejscu o ograniczonej widoczności drogi;

3) zwalniania kroku lub zatrzymywania się bez uzasadnionej potrzeby podczas przechodzenia przez jezdnię, drogę dla rowerów lub torowisko;

4) przebiegania przez jezdnię lub drogę dla rowerów;

5) chodzenia po torowisku;

6) wchodzenia na torowisko, gdy zapory lub półzapory są opuszczone lub opuszczanie ich rozpoczęto;

7) przechodzenia przez jezdnię lub drogę dla rowerów w miejscu, w którym urządzenie zabezpieczające lub przeszkoda oddzielają drogę dla pieszych lub drogę dla pieszych i rowerów od jezdni lub drogi dla rowerów, bez względu na to, po której stronie jezdni one się znajdują;

8) korzystania z telefonu lub innego urządzenia elektronicznego podczas wchodzenia lub przechodzenia przez jezdnię, drogę dla rowerów lub torowisko, w tym również podczas wchodzenia lub przechodzenia przez przejście dla pieszych – w sposób, który prowadzi do ograniczenia możliwości obserwacji sytuacji na jezdni, drodze dla rowerów, torowisku lub przejściu dla pieszych.

Co istotne, sprawcom wypadku komunikacyjnego może być nie tylko kierowca. W praktyce może się okazać, iż winę za wypadek ponosi właśnie pieszy. Najczęściej, z uwagi na nałożony na kierowcę obowiązek zachowania szczególnej ostrożności i zasadę ograniczonego zaufania, mówić jednak będziemy o przyczynieniu się pieszego do wypadku. Oznacza to, że pieszy może być współwinny wypadku, np. jeśli wejdzie na jezdnię zapatrzony w telefon albo przebiegnie przez ulicę w niedozwolonym miejscu. O tym, w jakim stopniu pieszy przyczynił się do wypadku, zazwyczaj będzie się wypowiadał biegły ds. rekonstrukcji wypadków samochodowych. Będzie to rzutowało na zakres odpowiedzialności karnej i ewentualne środki kompensacyjne.

Orzecznictwo i praktyka – jak sądy oceniają winę pieszych i kierowców?

Wypadki komunikacyjne najczęściej będą kwalifikowane z art. 177 Kodeksu karnego. Zgodnie z tym przepisem:

§ 1. Kto, naruszając, chociażby nieumyślnie, zasady bezpieczeństwa w ruchu lądowym, wodnym lub powietrznym, powoduje nieumyślnie wypadek, w którym inna osoba odniosła obrażenia ciała określone w art. 157 § 1, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.

§ 2. Jeżeli następstwem wypadku jest śmierć innej osoby albo ciężki uszczerbek na jej zdrowiu, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8.

Przepis art. 157 § 1 k.k. określa tzw. średni uszczerbek na zdrowiu, czyli naruszenie czynności narządu ciała lub rozstrój zdrowia trwający dłużej niż 7 dni, niemniej nie prowadzący do trwałego kalectwa, do którego odnosi się § 2 art. 177 k.k. W przypadku tzw. lekkiego uszczerbku na zdrowiu, nie trwającego dłużej niż 7 dni, sprawa będzie kwalifikowana jako wykroczenie z art. 86 § 1a k.w., zgodnie z którym: „Jeżeli następstwem wykroczenia, o którym mowa w § 1, jest spowodowanie naruszenia czynności narządu ciała lub rozstrój zdrowia innej osoby, sprawca podlega karze grzywny w wysokości nie niższej niż 1500 złotych„. Więcej w tym temacie znajdą Państwo w odrębnym wpisie: Odpowiedzialność karna za wypadek drogowy.

Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 19 listopada 2021 r., IV KK 332/21:

W przypadku ustalenia, że to wszyscy uczestnicy ruchu uczestniczący w zdarzeniu drogowym swoimi zachowaniami przyczynili się do wystąpienia skutku i naruszyli w płaszczyźnie normatywnej reguły postępowania z dobrem prawnym adekwatne w danych okolicznościach, sąd musi dogłębnie zweryfikować wzajemną relację stopnia tych naruszeń, w szczególności czy charakter naruszenia reguł ostrożności był porównywalny, jeżeli chodzi o istotność tych naruszeń w perspektywie bezpieczeństwa dla dóbr prawnych (co uzasadnia przypisanie skutku wszystkim podmiotom, które przyczyniły się do jego powstania), czy też naruszenie jednej z reguł miało dominujący wpływ na wystąpienie nieakceptowalnego ryzyka zaistnienia skutku, co prowadziłoby do normatywnego przypisania skutku osobie, która dopuściła się takiego naruszenia.

Jest to dominujące stanowisko Sądu Najwyższego. Na co zwraca się dodatkowo uwagę w wyroku z dnia 22 sierpnia 2024 r., sygn. akt I KK 127/24:

Test warunku sine qua non nie jest współcześnie wystarczający do oceny przypisania odpowiedzialności karnej za skutek. Konieczne jest ustalanie, że przyczynienie się pokrzywdzonego do zaistnienia zdarzenia było dominujące, co oznacza, iż to on naruszył reguły ostrożności potęgując niebezpieczeństwo (dla siebie) w sposób tak istotny, że zachowanie innego uczestnika ruchu w tym zakresie może zostać pominięte.

Powyższe orzeczenie odnosi się co prawda do zderzenia z rowerzystą, natomiast odnieść należy to odpowiednio do pieszego. W praktyce kwestia przyczynienia się poszczególnych uczestników ruchu drogowego do wypadku ustalana jest przez biegłego sądowego powołanego w celu rekonstrukcji przebiegu wypadku, co uwzględnia zachowanie się poszczególnych uczestników zdarzenia w okresie poprzedzającym wypadek. Zważywszy że ocena stopnia przyczynienia się do wypadku należy do sfery ocen prawnych, wnioski biegłego bynajmniej nie są dla sądu wiążące. Co więcej, opinia biegłego w ogóle nie jest dla sądu wiążąca i w razie ewidentnych sprzeczności warto zawsze zgłaszać zastrzeżenia do takiej opinii.

Podsumowanie

Status pieszego w prawie drogowym jest szczególny – daje mu silną ochronę, ale także nakłada obowiązki. Kierowcy muszą ustępować pieszym pierwszeństwa i zachowywać szczególną ostrożność. Piesi muszą tymczasem unikać wtargnięć czy przebiegania przez jezdnię. Zarówno prawo, jak i orzecznictwo pokazują, że bezpieczeństwo na drogach to odpowiedzialność obu stron. Warto odnotować, iż statystyki policyjne pokazują, że większość wypadków z udziałem pieszych ma miejsce w okresie jesienno-zimowym, przy słabej widoczności – co dowodzi, jak istotne są elementy odblaskowe i odpowiednia infrastruktura drogowa. Oprócz przepisów istotne są działania edukacyjne i infrastrukturalne. Kampanie społeczne („Bezpieczny pieszy”, „Zwolnij przy szkole”) uczą odpowiedzialnych zachowań na drodze. Braki w tym zakresie nie stanowią jednak usprawiedliwienia w ewentualnym postępowaniu karnym. Gdyby mieli Państwo dodatkowe pytania, zapraszam do kontaktu.