Zakaz prowadzenia pojazdów to dotkliwy środek karny. Orzeka się go w przypadku przestępstw przeciwko bezpieczeństwu w komunikacji, jeżeli z okoliczności sprawy wynika, że prowadzenie pojazdu przez sprawcę zagraża bezpieczeństwu w komunikacji. Najczęściej będą to rzecz jasna przypadki prowadzenia pojazdów pod wpływem środków odurzających, podpadające pod art. 178a k.k. Najczęstszym pytaniem, z jakim się w tych sytuacjach spotykam, jest z kolei to, na ile zakaz ten może być orzeczony. Na to, jak i na inne pytania dotyczące zakazu prowadzenia pojazdów, znajdą Państwo odpowiedzi w niniejszym wpisie.

Czym jest zakaz prowadzenia pojazdów i kiedy sąd może go orzec?

Zakaz prowadzenia pojazdów to środek karny uregulowany w Kodeksie karnym. Polega on na czasowym pozbawieniu prawa do kierowania określonymi pojazdami mechanicznymi. W praktyce najczęściej dotyczy samochodów osobowych, ale sąd może orzec zakaz obejmujący również inne kategorie pojazdów – np. motocykle, pojazdy ciężarowe czy autobusy.

Sąd stosuje ten środek w sytuacjach, gdy zachowanie kierowcy wskazuje, że dalsze uczestnictwo w ruchu drogowym stwarza zagrożenie dla bezpieczeństwa. Typowe przypadki to:

• prowadzenie pojazdu w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środków odurzających (art. 178a k.k.),
• spowodowanie wypadku drogowego, w którym ktoś doznał obrażeń ciała lub poniósł śmierć,
• ucieczka z miejsca zdarzenia,
• rażące naruszenia zasad bezpieczeństwa w ruchu.

Nie każde przestępstwo przeciwko bezpieczeństwu w komunikacji będzie zatem wiązało z zakazem prowadzenia pojazdów. Polecam w tym kontekście odrębny wpis:  Odpowiedzialność karna za wypadek drogowy.

Co istotne, sąd może orzec zakaz prowadzenia pojazdów nie tylko wobec osób, które posiadają prawo jazdy, ale również wobec tych, które dopiero starałyby się o jego uzyskanie. W takiej sytuacji zakaz dotyczy możliwości ubiegania się o wydanie uprawnień.

Warto też pamiętać, że zakaz prowadzenia pojazdów różni się od zatrzymania prawa jazdy dokonywanego przez policję czy starostę – tamte decyzje mają charakter administracyjny, a zakaz prowadzenia pojazdów to zawsze orzeczenie sądu w ramach postępowania karnego.

Na jak długo można dostać zakaz prowadzenia pojazdów?

Długość zakazu prowadzenia pojazdów zależy od charakteru czynu oraz podstawy prawnej, na której sąd go orzeka. Co do zasady zakaz ten orzeka się na okres od 1 roku do 15 lat. Widełki te ulegają jednak zmianie w przypadku, gdy sprawca w czasie popełnienia przestępstwa był w stanie nietrzeźwości, pod wpływem środka odurzającego lub zbiegł z miejsca wypadku lub katastrofy komunikacyjnej. Wówczas najkrótszy możliwy wymiar zakazu prowadzenia pojazdów to 3 lata, maksymalny zaś – 15 lat. Warto pamiętać, że przy przestępstwie prowadzenie pojazdów w stanie nietrzeźwości z art. 178a § 1 k.k. zakaz jest obligatoryjny – sąd musi go orzec, nie ma tutaj uznaniowości. To na co sąd ma wpływ, to czas jego trwania. Przy określaniu długości zakazu w konkretnej sprawie sąd bierze pod uwagę m.in.:

• stopień winy i okoliczności zdarzenia,
• postawę sprawcy (np. czy przyznał się do winy, wyraził skruchę),
• dotychczasową karalność,
• realne zagrożenie dla bezpieczeństwa ruchu.

Co więcej, sąd karny może również urzec zakaz prowadzenia pojazdów dożywotnio. Tak będzie m.in.  w przypadku sprawcy, który ponownie dopuścił się czynu z 178a k.k., jak również w przypadku sprawcy, który prowadząc pojazd w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środka odurzającego spowodował katastrofę, wypadek ze skutkiem śmiertelnym albo ciężkimi obrażeniami ciała.

Zakaz prowadzenia pojazdów a warunkowe umorzenie postępowania – czy da się go uniknąć?

Warunkowe umorzenie postępowania karnego to rozwiązanie przewidziane w Kodeksie karnym, które pozwala sądowi odstąpić od wydania wyroku skazującego, jeżeli spełnione są określone warunki. Stosuje się je wobec sprawców mniej poważnych przestępstw, którzy nie byli wcześniej karani i wobec których istnieje pozytywna prognoza kryminologiczna.

To, czy w danym przypadku można wnioskować o warunkowe umorzenie postępowania, zależy przede wszystkim od zagrożenia karnego. W przypadku przestępstw drogowych sądy często stosują warunkowe umorzenie postępowania w przypadku przestępstwa z art. 177 § 1 k.k., gdzie stopień naruszenia zasad ruchu drogowego przez kierowcę nie był znaczny. Warunkowe umorzenie postępowania co do zasady nie jest także wykluczone w przypadku czynu z art. 178a § 1 k.k., przy czym będzie zależało od indywidualnych okoliczności sprawy. Zwłaszcza tam, gdzie zawartość alkoholu we krwi nieznacznie przekraczała dozwolony próg i sprawca nie stwarzał nadmiernego niebezpieczeństwa dla innych uczestników ruchu drogowego, warunkowe umorzenie postępowania byłoby możliwe.

Czy w przypadku warunkowego umorzenia postępowania da się uniknąć zakazu prowadzenia pojazdów? Tak. W tym przypadku zakaz ma charakter fakultatywny, sąd może, ale nie musi go orzekać. Co więcej, jeśli sąd karny orzeknie jednak zakaz (co do zasady należy się z tym właśnie liczyć), to w przypadku warunkowego umorzenia postępowania modyfikacji ulegają widełki czasowe. Zakaz taki orzeka się od 1 roku do lat 2. Potwierdza to orzecznictwo Sadu najwyższego. Mianowicie, zgodnie z wyrokiem z dnia 8 stycznia 2019 r. w sprawie III KK 776/18:

„O ile, w wypadku skazania osoby uczestniczącej w ruchu za przestępstwo przeciwko bezpieczeństwu w komunikacji, w sytuacji popełnienia takiego przestępstwa przez sprawcę będącego w stanie nietrzeźwości, orzeczenie środka karnego określonego w art. 39 pkt 3 KK jest obligatoryjne (art. 42 § 2 KK), o tyle w razie warunkowego umorzenia postępowania staje się on środkiem o charakterze fakultatywnym (art. 67 § 3 KK). Co więcej, jednoznaczna treść tego ostatniego przepisu nie pozostawia wątpliwości, że w istotny sposób ulegają też modyfikacji granice, w jakich powyższy środek może zostać orzeczony. I tak w wypadku skazania w warunkach, o jakich mowa w art. 42 § 2 KK zakaz określony w art. 39 pkt 3 KK orzeka się w wymiarze od lat 3 do lat 15, natomiast w sytuacji warunkowego umorzenia postępowania orzeczenie zakazu prowadzenia pojazdów możliwe jest wyłącznie w granicach od roku do 2 lat (art. 67 § 3 KK w zw. z art. 43 § 1 KK)”.

Warto także pamiętać, że instytucja warunkowego umorzenia postępowania jest korzystna dla kierowców także z tego powodu, iż wyrok warunkowo umarzający postępowanie karne nie jest wyrokiem skazującym, a zatem – nie podlega wpisowi do Krajowego Rejestru Karnego. Kierowca ma dalej status osoby niekaranej.

Czy można skrócić zakaz prowadzenia pojazdów?

Kodeks karny przewiduje możliwość skrócenia zakazu prowadzenia pojazdów. Zgodnie z art. 84 § 1 k.k. sąd może uznać zakaz prowadzenia pojazdów za wykonany po upływie połowy okresu, na który orzeczono ten środek karny, jeżeli skazany przestrzegał porządku prawnego, a środek karny był w stosunku do niego wykonywany przynajmniej przez rok. W praktyce można zatem skrócić zakaz orzeczony na okres co najmniej dwóch lat.

Co jednak istotne, możliwość skrócenia zakazu prowadzenia pojazdów nie dotyczy przypadków, kiedy zakaz ten został orzeczony w związku z prowadzeniem pojazdów pod wpływem alkoholu lub środków odurzających. Oznacza to w praktyce, że osoba skazana za przestępstwo z art. 178a k.k. nie może się ubiegać o wcześniejsze uznanie środka karnego zakazu prowadzenia pojazdów za wykonany.

Skrócenie zakazu poprzez blokadę alkoholową

W przypadku zakazu prowadzenia pojazdów orzeczonych w związku z kierowaniem pojazdami pod wpływem alkoholu, skrócenie zakazu prowadzenia pojazdów jest możliwe poprzez tzw. blokadę alkoholową. W praktyce oznacza to, że zakaz prowadzenia pojazdów zostaje w pełnym zakresie zastąpiony zakazem prowadzenia pojazdów bez blokady alkoholowej.

Blokada alkoholowa to elektroniczne urządzenie montowane w samochodzie, które uniemożliwia uruchomienie silnika, jeżeli w wydychanym powietrzu kierowcy wykryta zostanie obecność alkoholu. Działa podobnie jak alkomat – przed włączeniem zapłonu kierowca musi dmuchnąć w ustnik. Jeśli wynik jest pozytywny, pojazd nie uruchomi się.

Zgodnie z art. 182a Kodeksu karnego wykonawczego, sąd może zezwolić skazanemu na prowadzenie pojazdów wyposażonych w blokadę alkoholową, jeśli:

• zakaz prowadzenia pojazdów obowiązywał już co najmniej przez połowę orzeczonego okresu, zaś w przypadku zakazu dożywotniego – po upływie co najmniej 10 lat,
• skazany przestrzegał porządku prawnego i daje rękojmię trzeźwego oraz bezpiecznego uczestnictwa w ruchu drogowym.

Nie każda sytuacja daje możliwość skorzystania z tego rozwiązania. Sąd nie przychyli się do wniosku np. w przypadku sprawców recydywistów albo osób, które swoim zachowaniem w trakcie wykonywania zakazu pokazały, że nadal lekceważą prawo.

Skazany lub jego obrońca składają do sądu wniosek o zezwolenie na prowadzenie pojazdów z blokadą alkoholową. Sąd rozpoznaje wniosek i, jeśli uzna go za zasadny, zmienia sposób wykonywania środka karnego.

Zakaz prowadzenia pojazdów za wykroczenia – kiedy i na ile lat?

Zakaz prowadzenia pojazdów może zostać orzeczony nie tylko w sprawach o przestępstwa, ale również w postępowaniach dotyczących wykroczeń. Wówczas podstawą prawną jest Kodeks wykroczeń (art. 29 § 1 k.w.).

Najczęściej dotyczy to sytuacji, w których kierowca:

• prowadzi pojazd po użyciu alkoholu (gdy stężenie alkoholu we krwi wynosi od 0,2‰ do 0,5‰),
• prowadzi pojazd bez wymaganych uprawnień albo po cofnięciu prawa jazdy,
• rażąco narusza przepisy ruchu drogowego, stwarzając zagrożenie bezpieczeństwa innych uczestników ruchu.

W przypadku wykroczeń sąd orzeka zakaz prowadzenia pojazdów na krótszy okres niż przy przestępstwach. Może on wynosić od 6 miesięcy do 3 lat – w zależności od wagi naruszenia.

Podsumowanie – najważniejsze informacje dla kierowców

Zakaz prowadzenia pojazdów to jeden z najczęściej stosowanych środków karnych wobec kierowców naruszających przepisy. Może być orzeczony zarówno za przestępstwa, jak i wykroczenia – różni się wtedy długością trwania. Zakaz nie zawsze obejmuje wszystkie pojazdy – sąd może ograniczyć go tylko do określonej kategorii, choć w praktyce zwykle dotyczy on wszystkich pojazdów mechanicznych.

Co istotne, prowadzenie pojazdów pomimo prawomocnie orzeczonego zakazu stanowi odrębne przestępstwo.  Z art. 244 k.k. wynika, iż osoba, która nie stosuje się do orzeczonego przez sąd zakazu prowadzenia pojazdów podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. Do zakazu tego należy zatem podjeść poważnie.

Jeżeli mają Państwo problem związany z zakazem prowadzenia pojazdów – czy to w sprawie karnej, czy wykroczeniowej – warto skonsultować swoją sytuację z doświadczonym adwokatem. Każda sprawa jest inna, a odpowiednia strategia obrony może znacząco wpłynąć na jej wynik. Zapraszamy Państwa do kontaktu z naszą Kancelarią – chętnie przeanalizujemy sprawę i wskażemy najlepsze możliwe rozwiązania prawne.