Blog

Zatrzymanie przez policję i aresztowanie – co robić?

Zatrzymanie przez policję oraz tymczasowe aresztowanie wywołują niesamowite emocje. Napięcie doskwiera nie tylko osobie zatrzymanej, ale także dla jego najbliższej rodzinie. Wiem od swoich Klientów, że moment w którym dzwoni telefon i rozmówca przekazuje, że osoba nam bliska została zatrzymana, należy do najtrudniejszych w życiu. Co robić? Do kogo zadzwonić? Jak szukać pomocy? Te i wiele innych pytań pojawia się w głowie. Niniejszy wpis ma pomóc odpowiedzieć przynajmniej na część z nich.

Spis treści

Kiedy może nastąpić zatrzymanie przez policję?

Generalnie można powiedzieć, że środek przymusu jakim jest zatrzymanie przez policję jest stosowany wówczas, gdy zachodzi uzasadnione podejrzenie, że dana osoba popełniła przestępstwo. Co do zasady organy postępowania karnego stosują ten środek w przypadku cięższych przestępstw, i zazwyczaj idzie on w parze z wnioskiem o zastosowanie tymczasowego aresztowania na okres 3 miesięcy. W sprawach mniejszego kalibru nie ma najczęściej potrzeby, aby odwoływać się do tak dalekiej ingerencji w prawa obywatelskie. Zastrzec przy tym trzeba, że w praktyce zdarzają się także przypadki, gdy zatrzymanie przez policję na okres co najmniej doby ukierunkowane jest na „skłonienie” osoby podejrzanego do złożenia obszernych wyjaśnień – niezależnie od charakteru sprawy.

Odrębną podstawą zatrzymania przez policję będzie sytuacja, w której nie można ustalić tożsamości sprawcy, który został złapany „na gorącym uczynku”. Innym jeszcze przypadkiem, w którym można dokonać zatrzymania, jest konieczność doprowadzenia na czynności procesowe osoby, która uporczywie nie stawia się na wezwania organów wymiaru sprawiedliwości.

Gwoli ścisłości, nie tylko funkcjonariusze Policji, w tym CBŚ (Centralne Biuro Śledcze Policji) uprawnieni są do dokonywania zatrzymań. W zależności od charakteru sprawy, zatrzymanie może zostać przeprowadzone przez funkcjonariuszy CBA czy ABW. W każdym przypadku organem decyzyjnym jest przy tym prokurator prowadzący bądź nadzorujący postępowanie.

Jakie są prawa osoby zatrzymanej?

Zatrzymanie przez policję nie powoduje, że organy mogą robić z zatrzymanym co chcą. Osoba zatrzymana powinna być poinformowana o przyczynach zatrzymania. Ma ona również prawo wskazania osoby, która powinna zostać poinformowana o tym fakcie. W końcu, możliwe jest złożenie zażalenia na samą czynność zatrzymania, jeżeli kwestionuje jego podstawy.

Co istotne, osobie zatrzymanej powinno się umożliwić kontakt z adwokatem. W praktyce wygląda to najczęściej tak, że to funkcjonariusz dokonujący zatrzymania przekaże informacje o zatrzymaniu wskazanemu adwokatowi, a osobisty kontakt z obrońcą osobą zatrzymana będzie miała dopiero przy czynności przesłuchania. Zatrzymany znajduje się w dyspozycji prokuratora wydającego polecenie zatrzymania i bez jego zgody kontakt nie będzie możliwy.

Ile maksymalnie trwa zatrzymanie?

Organy ścigania mogą zatrzymać daną osobę na maksymalny okres 48 godzin. Po tym czasie muszą przekazać zatrzymanego do dyspozycji sądu wraz z wnioskiem o zastosowanie tymczasowego aresztowania albo zwolnić. Co więcej, osobę zatrzymaną będzie trzeba także zwolnić, jeżeli w ciągu 24 godzin od przekazania do dyspozycji sądu, nie doręczono jej postanowienia o zastosowaniu tymczasowego aresztowania. Tymczasowe aresztowanie trwa od jednego do trzech miesięcy. Następnie na wniosek prokuratora możliwe jest jego przedłużanie.

Pomoc prawna adwokata przy zatrzymaniu

Gdy tylko doszło do zatrzymania, warto niezwłocznie skorzystać z pomocy doświadczonego adwokata. Obrońca nie tylko zabezpieczy interesy procesowe podejrzanego, lecz będzie on zarazem stanowił „łącznik” ze światem zewnętrznym. Tak jak osoba zatrzymana nie wie, co się dzieje z jego najbliższą rodziną, tak rodzina nie wie, jak wygląda sytuacja zatrzymanego. Co przy tym najważniejsze, obrońca doradzi, jak zachować się przy przesłuchaniu, a w miarę możliwości, jeśli będą odpowiednie warunki do rozmowy, uzgodni wstępną linię obrony. Pierwsze przesłuchanie w charakterze podejrzanego często może zaważyć na dalszym toku postępowania.

Tymczasowe aresztowanie – przesłanki

Aby można było zastosować tymczasowe aresztowanie konieczne jest spełnienie określonych w ustawie przesłanek. Przede wszystkim muszą być spełnione przesłanki właściwe dla wszystkich środków zapobiegawczych. Zaliczamy do nich konieczność zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania oraz duże prawdopodobieństwo, że przestępstwo zostało popełnione.

Oprócz przesłanek ogólnych spełnione muszą być także przesłanki szczególne do których zaliczamy: uzasadnioną obawę ucieczki lub ukrycia się oskarżonego oraz uzasadnioną obawę, że oskarżony będzie nakłaniał do składania fałszywych zeznań lub wyjaśnień albo w inny bezprawny sposób utrudniał postępowanie karne (tzw. obawa matactwa). Pierwsza z wymienionych przesłanek wtedy będzie przykładowo spełniona, gdy nie można ustalić tożsamości zatrzymanego albo nie ma on w kraju stałego miejsca pobytu. Druga przesłanka znacznie częściej jest wykorzystywana przez organy ścigania jako podstawa zastosowania tymczasowego aresztu. Co przy tym istotne, obawa matactwa w każdym przypadku ma mieć charakter realny, nie zaś abstrakcyjny. Sąd nie może poprzestawać na ogólnym stwierdzeniu, że zawsze istnieje możliwość, że podejrzany będzie mataczył. Ryzyko bezprawnego wpływania na tok postępowania karnego powinno wynikać z konkretnych okoliczności stanu faktycznego sprawy, przykładowo – podejmowanych prób kontaktu z osobami, które wspólnie zostały zabezpieczone, tudzież próby zniszczenia dokumentów w chwili zatrzymania.

Szersze omówienie przesłanek tymczasowego aresztowania znajdą Państwo we wpisie: Zatrzymanie i tymczasowe aresztowanie.

Przesłanka grożącej surowej kary

Duże wątpliwości wywołuje w praktyce dodatkowa przesłanka stosowania środków zapobiegawczych w postaci tzw. grożącej surowej karny. Mianowicie, zgodnie z art. 258 § 2 k.p.k.,

„Jeżeli oskarżonemu zarzuca się popełnienie zbrodni lub występku zagrożonego karą pozbawienia wolności, której górna granica wynosi co najmniej 8 lat, albo gdy sąd pierwszej instancji skazał go na karę pozbawienia wolności nie niższą niż 3 lata, potrzeba zastosowania tymczasowego aresztowania w celu zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania może być uzasadniona grożącą oskarżonemu surową karą”.

W orzecznictwie sądowym spotkać się można z poglądem, iż jest to samoistna przesłanka zastosowania tymczasowego aresztowania, zwalniająca organy ścigania z konieczności wykazywania jakichkolwiek dalszych okoliczności przemawiających za tymczasowym aresztowaniem. W mojej ocenie taka interpretacja przepisu stanowi znaczne uproszczenie. W każdym bowiem przypadku organy ścigania muszą wykazać przesłankę ogólną w postaci konieczności zabezpieczenia toku postępowania przed bezprawnym jego zakłócaniem przez podejrzanego. Konieczność ta musi tymczasem wynikać z uzasadnionej obawy, że podejrzany będzie próbował zakłócić tok postępowania. Na szczęście istnieje sporo poglądów doktryny i wyroków sądowych potwierdzających tę linię interpretacyjną, na które doświadczony adwokat może się powołać.

Zasada minimalizacji środków zapobiegawczych

Należy również wspomnieć o ogólnej zasadzie, że tymczasowe aresztowanie stosuje się tylko wówczas, jeżeli inny środek zapobiegawczy będzie niewystarczający. Z uwagi na to, że najdalej ingeruje on w prawa obywatelskie spośród wszystkich środków przymusu, powinien on być stosowany jedynie wyjątkowo.

Kiedy brak będzie podstaw do stosowania tymczasowego aresztowania? Przykładowo w sytuacji, gdy zebrany materiał dowodowy jest już kompletny lub prawie kompletny, zabezpieczono całość dokumentacji, a znaczna większość istotnych świadków została już przesłuchana. Innym przypadkiem może być sytuacja, gdy dowody mające przesądzać o sprawstwie zostały utrwalone za pomocą  podsłuchów. Należy zauważyć, że nawet gdyby podejrzany miał podejmować próby matactwa, to organy wymiaru sprawiedliwości będą mieć w dyspozycji wiarygodny materiał dowodowy, stanowiący punkt odniesienia w postępowaniu sądowym. Decyzję o zastosowaniu bądź przedłużeniu tymczasowego aresztu zawsze warto kwestionować w toku instancji.

Kiedy nie można stosować tymczasowego aresztu?

Dodać wreszcie trzeba, że istnieją także negatywne przesłanki zastosowania tymczasowego aresztowania. Kiedy nie można stosować tymczasowego aresztu? Przede wszystkim wtedy, gdy spowodowałoby to dla życia lub zdrowia osoby zatrzymanej poważne niebezpieczeństwo lub też gdy pociągałoby to wyjątkowo ciężkie skutki dla niego lub jego rodziny. W odniesieniu do pierwszej z wymienionych przesłanek należy przy tym zaznaczyć, że możliwe jest wykonywanie tymczasowego aresztu w odpowiednim zakładzie leczniczym. Druga z wymienionych przesłanek negatywnych ma charakter klauzuli generalnej i stanowi przejaw zasady proporcjonalności stosowania środków zapobiegawczych. Wyjątkowo ciężkie skutki dla rodziny to z reguły sytuacja zagrażająca egzystencji tych osób. Przykładem może być opieka nad obłożnie chorym członkiem rodziny lub też bycie jedynym żywicielem rodziny. Oczywiście okoliczności każdej sprawy wymagają odrębnej oceny, a w zależności od zapatrywania danego składu sędziowskiego tożsame stany faktyczne mogą być rozstrzygane odmiennie. Zawsze warto jednak zwrócić uwagę sądu na tego typu okoliczności. Zalecam też konsultację z adwokatem, który podpowie, na co należy w danym przypadku zwrócić uwagę sądu.

Tymczasowego aresztowania nie stosuje się także wówczas, gdy zarzucane przestępstwo zagrożone jest karą pozbawienia wolności nieprzekraczającą roku lub gdy z okoliczności sprawy można przewidywać, że orzeczona kara będzie łagodna. Przesłanka ta ukierunkowana jest przede wszystkim na zabezpieczenie interesów Skarbu Państwa i wyeliminowanie przypadków, w których okresu tymczasowego aresztowania nie będzie można zaliczyć na poczet wymierzonej kary pozbawienia wolności.

Jakie są prawa osoby tymczasowo aresztowanej?

Co do zasady osoba tymczasowo aresztowana ma mniej praw niż osoba odbywająca karę pozbawienia wolności. Tymczasowo aresztowany pozostaje cały czas w dyspozycji prokuratora. Należy pamiętać, że postępowanie przygotowawcze jest w toku i zbyt swobodny kontakt podejrzanego ze światem zewnętrznym mógłby zaburzyć jego tok. Przykładem związanych z tym ograniczeń jest kontakt z osobami bliskimi, który jest uzależniony od zgody prokuratora. Od jego dyskrecjonalnej decyzji zależeć będzie to, czy osoba bliska otrzyma zgodę na widzenie i jak długo ta zgoda będzie ważna, w tym czy będzie to zgoda jednorazowa czy czasowa. Aby taką zgodę uzyskać konieczne jest złożenie stosownego wniosku. Wniosek i zgoda prokuratora potrzebne są również na przekazanie aresztowanemu rzeczy osobistych (ubrań, książek etc.).

Klienci często mnie pytają, czy tymczasowo aresztowany może dzwonić? Również to zależy od decyzji prokuratora. Bardzo często bywa tak, że kontakt z tymczasowo aresztowanym (zarówno osobisty na widzeniu, jak i telefoniczny) możliwy jest jedynie dla obrońcy, adwokata. Zaznaczyć przy tym trzeba, że sam obrońca również musi uzyskać zgodę prokuratora na kontakt.

Pomoc prawna adwokata przy tymczasowym aresztowaniu

W przypadku, w którym osoba dla nas najbliższa została zatrzymana bądź tymczasowo aresztowana niezbędny jest szybki kontakt z adwokatem, który pomoże zabezpieczyć prawa zatrzymanego. Nie tylko będzie on obecny podczas przesłuchania, ale będzie on także reprezentował swojego Klienta w ewentualnym postępowaniu aresztowym. Jeżeli Sąd podejmie jednak decyzję o zastosowaniu tymczasowego aresztu, wskazane będzie zaskarżenie wydanego postanowienia i wskazanie wszystkich ewentualnych uchybień sądu I instancji. Pamiętać tymczasem trzeba, że decyzja o nie uwzględnieniu wniosku o zastosowanie aresztu zostanie najpewniej zaskarżona przez prokuratora. Zatrzymany i w tym zakresie będzie potrzebował pomocy prawnej.

Doświadczony adwokat w odpowiednim momencie złoży również wniosek o uchylenie stosowanego środka. Włączając się w postępowanie karne na odpowiednio wczesnym etapie, będzie on w stanie na bieżąco reagować na działania organów postępowania przygotowawczego i podejmować stosowne działania w celu obrony praw swojego Mocodawcy. W końcu, w przypadku korzystnego zakończenia sprawy i wydania wyroku uniewinniającego, pomoc adwokata możne być nieodzowna przy dochodzeniu odszkodowania za bezpodstawne tymczasowe aresztowanie.

Jeśli Państwo lub bliska Wam osoba potrzebowaliby pomocy prawnej w opisanym zakresie, zapraszam na spotkanie w Kancelarii Adwokackiej w Krakowie lub Katowicach.

dr Aleksandra Rychlewska-Hotel, adwokat

dr Aleksandra Rychlewska-Hotel, adwokat

Jestem adwokatem specjalizującym się w prawie karnym. Ukończyłam studia na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego, gdzie uzyskałam również stopień doktora nauk prawnych z dziedziny prawa karnego. Jestem członkiem Izby Adwokackiej w Krakowie. Więcej o mnie...

Share on facebook
Share on twitter
Share on linkedin
Bezpieczeństwo prawnokarne
Jak mogę Państwu pomóc?
Zakres pomocy prawnej różnić się będzie w zależności od Państwa roli w postępowaniu karnym: osoba oskarżona bądź pokrzywdzona. Odrębna oferta kierowana jest także do jednostek organizacyjnych, gdzie pomoc prawna ma zasadniczo charakter pozaprocesowy.
sprawy karne - osoba pokrzywdzona

Pokrzywdzony

sprawy karne - jednostka organizacyjna

Jednostka organizacyjna

Kontakt
Podane przez Państwa dane osobowe przetwarzane będą w celu i w zakresie niezbędnym do udzielenia odpowiedzi na przesłane zapytanie na podstawie art. 6 ust. 1 lit. f RODO. Więcej informacji na temat przetwarzania Państwa danych osobowych zawarto w Polityce prywatności.