Ksenofobia, rasizm i inne formy wrogości wobec osób ze względu na ich narodowość, pochodzenie etniczne czy rasę mogą prowadzić do odpowiedzialności karnej. Nie oznacza to jednak, że każda wypowiedź, która może zostać uznana za ksenofobiczną lub obraźliwą, automatycznie stanowi przestępstwo. W związku z problemami społecznymi, które da się odczuć w ostatnich czasach, warto przyjrzeć się bliżej art. 257 k.k., który penalizuje działanie polegające na publicznym znieważeniu osoby lub grupy ludności z powodu jej przynależności narodowej, etnicznej, rasowej, wyznaniowej albo z powodu jej bezwyznaniowości. Odpowiedzialność może również powstać w przypadku naruszenia nietykalności cielesnej z takich powodów.

W praktyce szczególnie istotne jest ustalenie, kiedy zachowanie rzeczywiście realizuje wszystkie znamiona przestępstwa z art. 257 k.k., a kiedy – mimo że jest naganne, obraźliwe czy ksenofobiczne – pozostaje poza zakresem tego przepisu.

Czym jest ksenofobia i czy może prowadzić do odpowiedzialności karnej?

Ksenofobia oznacza niechęć, wrogość lub uprzedzenie wobec osób postrzeganych jako obce, w szczególności ze względu na ich narodowość lub pochodzenie. Samo pojęcie ksenofobii nie jest jednak znamieniem przestępstwa określonego w art. 257 k.k. Przepis nie stanowi bowiem, że karze podlega „zachowanie ksenofobiczne”. Konieczne jest wykazanie konkretnych elementów czynu zabronionego wskazanych przez ustawodawcę.

Ksenofobia a prawo karne? Co wymaga podkreślenia: nie każda ksenofobiczna wypowiedź jest przestępstwem z art. 257 k.k. Aby można było przypisać odpowiedzialność karną, należy ustalić m.in., czy doszło do znieważenia, czy zachowanie miało charakter publiczny oraz – co najistotniejsze – czy pozostawało w związku z przynależnością pokrzywdzonego do jednej z grup wskazanych w przepisie.

Przepis art. 257 k.k. – znamiona przestępstwa

Przepis art. 257 k.k. znajduje się w rozdziale XXXII Kodeksu karnego, dotyczącym przestępstw przeciwko porządkowi publicznemu. Zgodnie z jego treścią:

„Kto publicznie znieważa grupę ludności albo poszczególną osobę z powodu jej przynależności narodowej, etnicznej, rasowej, wyznaniowej albo z powodu jej bezwyznaniowości lub z takich powodów narusza nietykalność cielesną innej osoby, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3”.

Odpowiedzialność karną z art. 257 k.k. może zatem ponieść osoba, która:

• publicznie znieważa grupę ludności albo poszczególną osobę z powodu jej przynależności narodowej, etnicznej, rasowej, wyznaniowej albo z powodu jej bezwyznaniowości, albo
• z takich powodów narusza nietykalność cielesną innej osoby.

Ocena, czy doszło do przestępstwa z art. 257 k.k., powinna obejmować wszystkie elementy określone w przepisie.

Publiczne znieważenie

Pierwszym istotnym elementem jest publiczny charakter zachowania. Nie wystarczy zatem ustalenie, że ktoś użył wobec innej osoby obraźliwego określenia. Należy dodatkowo odpowiedzieć na pytanie, czy zachowanie miało charakter publiczny.

Znaczenie może mieć między innymi miejsce zdarzenia, sposób zachowania sprawcy oraz możliwość zapoznania się z nim przez inne osoby. Publiczny charakter może mieć przykładowo zachowanie na ulicy, w sklepie, restauracji, środkach komunikacji publicznej czy podczas publicznego wydarzenia. W kontekście tym warto jednak zwrócić uwagę na stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w wyroku z dnia 24 listopada 2021 r. w sprawie V KK 42/21:

„Nie sposób […] przyjąć, że treści te nie mogą być uznane za wypowiadane publicznie tylko dlatego, że wypowiadano je z wnętrza radiowozu, skoro były wyraźnie słyszalne poza nim. Przeciwne stwierdzenie oznacza w istocie zaprzeczenie możliwości każdego „publicznego znieważenia” dokonanego co prawda w miejscu publicznym oraz popełnionego wobec bliżej nieoznaczonego kręgu odbiorców, o ile tylko odbywałoby się z wnętrza pojazdu (tu policyjnego radiowozu). Tymczasem niewątpliwie także osoba znajdująca się w samochodzie, przebywająca w miejscu publicznym w czasie i w warunkach, w których jej wypowiedź dotrzeć może do nieoznaczonego kręgu odbiorców (np. wobec otwartych drzwi samochodu) i kierująca na zewnątrz swoje wypowiedzi o charakterze rasistowskim może wypełnić znamiona czynu z art. 257 KK”.

Znieważenie osoby lub grupy ludności

Drugim podstawowym znamieniem czynu z art. 257 k.k. jest znieważenie. Znieważenie należy odróżnić od samej krytyki, wyrażenia negatywnej opinii czy przedstawienia kontrowersyjnego poglądu. Zniewagą będzie zachowanie, które uwłacza godności człowieka, wyraża pogardę wobec niego. Więcej odnośnie samego znieważenia w osobnym wpisie: Odpowiedzialność karna za zniesławienie i zniewagę.

Na co zwraca się uwagę w doktrynie, o tym, czy konkretne zachowanie ma charakter znieważający, nie powinno decydować wyłącznie subiektywne odczucie osoby, do której wypowiedź została skierowana. Znaczenie ma społeczny odbiór określonego zachowania, jego forma i kontekst. W sprawach dotyczących art. 257 k.k. niezwykle istotne jest zatem ustalenie pełnego kontekstu wypowiedzi. To samo słowo może bowiem zostać ocenione odmiennie w zależności od tego, w jakich okolicznościach zostało użyte, do kogo zostało skierowane i jaki był charakter całego zdarzenia.

Narodowość, etniczność, rasa, wyznanie lub bezwyznaniowość

Przepis art. 257 k.k. nie chroni przed każdym rodzajem znieważenia. Zachowanie sprawcy musi pozostawać w związku z określoną w przepisie cechą pokrzywdzonego. Chodzi o przynależność narodową, etniczną, rasową, wyznaniową albo bezwyznaniowość. W praktyce oznacza to konieczność odpowiedzi na pytanie, czy sprawca znieważył daną osobę właśnie z powodu jej przynależności do określonej grupy. Nie jest zatem wystarczające samo ustalenie, że pokrzywdzony jest cudzoziemcem albo należy do określonej grupy narodowej.

Konieczne jest wykazanie związku pomiędzy tą cechą a zachowaniem sprawcy. Oznacza to, że samo ustalenie, iż pokrzywdzony należy do określonej grupy narodowej, etnicznej, rasowej lub wyznaniowej, nie jest wystarczające. Należy dodatkowo wykazać, że właśnie ta cecha była powodem znieważenia albo naruszenia nietykalności cielesnej. Innymi słowy, zachowanie sprawcy musi wynikać z jego stosunku do określonej narodowości, pochodzenia etnicznego, rasy, wyznania lub bezwyznaniowości pokrzywdzonego, a nie wyłącznie z innego konfliktu, nieporozumienia czy osobistej niechęci. Znaczenie mogą mieć w szczególności użyte słowa, wcześniejsze wypowiedzi sprawcy, okoliczności zdarzenia, sposób jego działania oraz zachowanie bezpośrednio poprzedzające i następujące po incydencie.

Na marginesie warto wskazać, iż znamiona czynu z art. 257 k.k. nie mogą zostać wyczerpane przez znieważenie innych grup (członków grupy) niż te wskazane wprost w przepisie. Jak podkreśla się w uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z dnia 3 marca 2022 r., II KK 534/21, jeżeli przyczyną znieważenia grupy osób jest ich orientacja seksualna, to wypowiedź ta nie wyczerpuje znamion występku z art. 257 k.k., gdyż przepis ten zawiera katalog zamknięty powodów działania sprawcy i nie jest dopuszczalna wykładnia rozszerzająca.

Naruszenie nietykalności cielesnej

Przepis art. 257 k.k. obejmuje nie tylko znieważenie. Drugą formą zachowania penalizowaną przez ten przepis jest naruszenie nietykalności cielesnej z powodu przynależności narodowej, etnicznej, rasowej, wyznaniowej albo bezwyznaniowości pokrzywdzonego. W tym przypadku nie chodzi zatem o znieważenie słowne, ale o zachowanie ingerujące w nietykalność cielesną człowieka, którego motywem jest jedna z cech wymienionych w art. 257 k.k. Naruszeniem nietykalności cielesnej będzie tymczasem każde zachowanie powodujące niechciany kontakt fizyczny ciała ofiary z ciałem sprawcy bądź innym przedmiotem czy substancją.

Przepis art. 257 k.k. a krytyka i wolność słowa

Sprawy dotyczące ksenofobicznych wypowiedzi często wiążą się z koniecznością wyważenia dwóch wartości: ochrony jednostki przed zachowaniami o charakterze dyskryminacyjnym oraz wolności wypowiedzi. Wolność słowa obejmuje również możliwość wyrażania poglądów kontrowersyjnych, niepopularnych czy budzących sprzeciw. Nie oznacza to jednak, że wolność wypowiedzi ma charakter absolutny.

Granice wolności słowa mogą być wyznaczane między innymi przez przepisy prawa karnego chroniące cześć, nietykalność cielesną czy określone grupy przed zachowaniami motywowanymi ich narodowością, rasą, pochodzeniem etnicznym lub wyznaniem. Z punktu widzenia odpowiedzialności z art. 257 k.k. istotne jest jednak, aby nie utożsamiać wypowiedzi kontrowersyjnej z przestępstwem. Samo oburzenie odbiorców nie przesądza jeszcze o popełnieniu przestępstwa.

Przy ocenie wypowiedzi nie należy ograniczać się do pojedynczego słowa lub zdania wyrwanego z całej sytuacji. Przy ocenie podstaw odpowiedzialności karnej znaczenie mogą mieć takie okoliczności jak wcześniejsza rozmowa, charakter konfliktu, sposób wypowiedzi, zachowanie osób uczestniczących w zdarzeniu, ton i forma wypowiedzi, miejsce zdarzenia, osoba lub grupa, do której wypowiedź była skierowana czy dalsze zachowanie sprawcy. W postępowaniu karnym istotne będzie zabezpieczenie nie tylko samego fragmentu wypowiedzi, ale również całego materiału pozwalającego odtworzyć kontekst zdarzenia.

Przepis art. 257 k.k. a art. 256 k.k. – czym różnią się te przestępstwa?

Przepis art. 257 k.k. bywa utożsamiany z art. 256 k.k., jednak przepisy te penalizują odmienne zachowania. Czyn z art. 256 k.k. dotyczy między innymi publicznego propagowania nazistowskiego lub komunistycznego ustroju państwa oraz publicznego nawoływania do nienawiści na tle różnic narodowościowych, etnicznych, rasowych, wyznaniowych albo ze względu na bezwyznaniowość. Czyn z art. 257 k.k. obejmuje natomiast publiczne znieważenie grupy ludności lub konkretnej osoby z powodu jej przynależności do określonej grupy albo naruszenie nietykalności cielesnej z takiego powodu.

W praktyce art. 256 k.k. odnosi się zatem do zachowań o charakterze propagandowym lub nawołującym, natomiast art. 257 k.k. – do znieważenia albo fizycznego naruszenia nietykalności konkretnej osoby lub grupy. W określonych przypadkach jedno zdarzenie może wymagać analizy pod kątem obu przepisów.

Ksenofobia w Internecie a art. 257 k.k.

Rozwój mediów społecznościowych spowodował, że coraz więcej zachowań o charakterze ksenofobicznym ma miejsce w Internecie. Komentarz pod artykułem, wpis w mediach społecznościowych, publiczny post, film czy wypowiedź zamieszczona na forum mogą podlegać ocenie prawnokarnej. Zgodnie z wcześniejszymi uwagami, nie oznacza to jednak, że każdy obraźliwy komentarz automatycznie stanowi przestępstwo z art. 257 k.k. Również w przypadku Internetu konieczne jest ustalenie wszystkich wskazanych znamion czynu. Szczególne znaczenie może mieć tutaj kwestia publiczności wypowiedzi. Inaczej należy oceniać publicznie dostępny wpis, a inaczej prywatną wiadomość skierowaną wyłącznie do jednej osoby.

Czy anonimowy komentarz może prowadzić do odpowiedzialności karnej? Tak. Anonimowość w Internecie nie oznacza automatycznie bezkarności. Jeżeli istnieją podstawy do podejrzenia popełnienia przestępstwa, organy ścigania mogą podejmować czynności zmierzające do ustalenia autora wypowiedzi. Z perspektywy osoby pokrzywdzonej istotne jest zatem możliwie szybkie zabezpieczenie dowodów. Warto zachować nie tylko zrzut ekranu, ale również informacje pozwalające ustalić miejsce i czas publikacji, adres strony czy profilu oraz – jeżeli jest to możliwe – cały kontekst dyskusji.

Co grozi za przestępstwo z art. 257 k.k.?

Za przestępstwo określone w art. 257 k.k. ustawodawca przewiduje karę pozbawienia wolności do 3 lat. Sama wysokość ustawowego zagrożenia nie oznacza oczywiście, że w każdym przypadku sąd wymierzy karę pozbawienia wolności. Przy wyborze rodzaju i wysokości reakcji karnej sąd bierze pod uwagę całokształt okoliczności konkretnego przypadku, w tym m.in. stopień społecznej szkodliwości czynu, stopień winy oraz okoliczności dotyczące sprawcy.

W zależności od spełnienia ustawowych przesłanek w konkretnej sprawie znaczenie mogą mieć również instytucje pozwalające na zakończenie postępowania w sposób inny niż poprzez wymierzenie bezwzględnej kary pozbawienia wolności. Przy zagrożeniu do 3 lat pozbawienia wolności możliwe jest przede wszystkim warunkowe umorzenie postępowania, co w praktyce oznacza czystą kartę karną.

Podsumowanie

Ksenofobia może prowadzić do odpowiedzialności karnej, ale sama ksenofobiczna postawa czy kontrowersyjny pogląd nie wystarczają jeszcze do przypisania przestępstwa z art. 257 k.k. W każdej sprawie konieczna jest analiza konkretnego zachowania oraz wszystkich znamion ustawowych. Szczególne znaczenie mają: publiczny charakter zachowania, jego znieważający charakter, osoba lub grupa pokrzywdzonych oraz związek zachowania z narodowością, etnicznością, rasą, wyznaniem lub bezwyznaniowością.

W przypadku zachowań podejmowanych w Internecie dodatkowego znaczenia nabierają sposób publikacji, dostępność wypowiedzi dla innych osób oraz prawidłowe zabezpieczenie materiału dowodowego.

Jeżeli jesteś osobą pokrzywdzoną zachowaniem, które może stanowić przestępstwo z art. 257 k.k., albo sam otrzymałeś zarzut dotyczący takiego czynu, warto przed podjęciem dalszych działań przeanalizować dokładną treść zarzucanego zachowania, jego kontekst oraz zgromadzony materiał dowodowy. W sprawach karnych prawidłowa ocena znamion czynu może mieć zasadnicze znaczenie dla wyniku postępowania.