Oszustwo na policjanta jest obecnie jedną z częstszych form przestępczości finansowej. Najczęściej przestępca informuje o rzekomej próbie włamania na rachunek bankowy i przekonuje, że jedynym sposobem „zabezpieczenia środków” jest ich natychmiastowe przelanie na tzw. rachunek techniczny. W rzeczywistości rachunek ten należy do sprawców lub osób z nimi współpracujących. Oszuści podający się za policję działają w sposób zorganizowany, wykorzystują socjotechnikę, presję czasu oraz autorytet instytucji publicznych, aby skłonić pokrzywdzonego do wykonania przelewu na wskazany rachunek bankowy. Jeżeli padłeś ofiarą oszustwa na policjanta i wykonałeś przelew na rachunek wskazany przez sprawcę, kluczowe znaczenie ma natychmiastowa reakcja. Wbrew powszechnemu przekonaniu, wykonanie przelewu w wyniku oszustwa na policjanta nie oznacza automatycznie definitywnej utraty pieniędzy. W wielu przypadkach możliwe jest ich zablokowanie lub odzyskanie. Kluczowe znaczenie mają jednak szybkie, właściwe i równoległe działania wobec banku oraz organów ścigania.

Oszustwo na policjanta jako forma oszustwa z art. 286 KK

Zgodnie z art. 286 § 1 kodeksu karnego:

„Kto, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, doprowadza inną osobę do niekorzystnego rozporządzenia własnym lub cudzym mieniem za pomocą wprowadzenia jej w błąd albo wyzyskania błędu lub niezdolności do należytego pojmowania przedsiębranego działania, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8.”

W przypadku oszustw na policjanta spełnione są wszystkie znamiona tego przestępstwa: po pierwsze – sprawca wprowadza pokrzywdzonego w błąd co do swojej tożsamości lub celu działania, po drugie – sprawca działa w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, po trzecie – doprowadza pokrzywdzonego do wykonania przelewu, co kwalifikować należy jako niekorzystne rozporządzenie mieniem. Na marginesie, jeśli pokrzywdzony nie wykona ostatecznie przelewu, mówić możemy o karalnym usiłowaniu oszustwa z art. 286 k.k., ponieważ sprawca zrealizował znamiona czynności wykonawczej, a finalny skutek w postaci niekorzystnego rozporządzenia mieniem nie nastąpił z przyczyn od niego niezależnych.

Co wymaga w tym miejscu podkreślenia, fakt dobrowolnego wykonania przelewu nie wyklucza popełnienia przestępstwa – jeżeli decyzja została podjęta pod wpływem wprowadzenia w błąd. Co więcej, naiwność ofiary, jej łatwowierność, nie wyłącza odpowiedzialności karnej za oszustwo na policjanta. Prawo karne chroni nawet osoby zbyt ufne, gdyż wina leży po stronie sprawcy, który dopuścił się oszukańczych praktyk wobec pokrzywdzonego. Więcej na temat znamion oszustwa w odrębnym wpisie: Odpowiedzialność karna za oszustwo.

Odwołanie przelewu w banku – pierwszy i najważniejszy krok

Po zorientowaniu się, że padło się ofiarą oszustwa na policjanta, należy natychmiast skontaktować się z bankiem – telefonicznie, a następnie złożyć zgłoszenie w formie pisemnej. Należy wyraźnie wskazać, że doszło do przestępstwa i zażądać – jeśli jest to jeszcze możliwe – odwołania przelewu oraz uruchomienia procedury fraudowej, obejmującej pilny kontakt z bankiem odbiorcy, zablokowanie rachunku odbiorcy oraz zabezpieczenia środków. W kontekście tym mówi się o tzw. procedurze recall, polegającej na skierowaniu przez bank nadawcy oficjalnego wniosku do banku odbiorcy o zwrot środków lub ich zablokowanie.

Jeżeli środki nadal znajdują się na rachunku odbiorcy, bank może je zablokować. W praktyce bardzo często środki są transferowane dalej w ciągu kilkunastu godzin, dlatego czas reakcji ma kluczowe znaczenie. Im szybciej podejmiemy działania, tym większe prawdopodobieństwo odzyskania choć części środków.

Warto nadmienić, iż banki są zobowiązane do przeciwdziałania przestępczości finansowej m.in. na podstawie ustawy Prawo bankowe, ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu oraz ustawy o usługach płatniczych. W praktyce oznacza to, że bank może zablokować rachunek, wstrzymać transakcje oraz przekazać informacje organom ścigania.

Zawiadomienie o przestępstwie – kolejny krok

Jeśli pokrzywdzony skontaktuje się w pierwszej kolejności z bankiem, to najpewniej bank będzie podmiotem, który zawiadomi organy ścigania o możliwości popełnienia przestępstwa z art. 286 k.k.. Niezależnie jednak od uprawnień banku w tym zakresie, zawsze warto samodzielnie podjąć działania w tym zakresie – i to jak najszybciej.

Zawiadomienie o oszustwie na policjanta można złożyć w dowolnej jednostce Policji bądź prokuratury. Nie obowiązuje właściwość miejscowa – zawiadomienie musi zostać przyjęte, co najwyżej zostanie potem przekazane według właściwości od podmiotu, który będzie prowadził postępowanie przygotowawcze w tym przedmiocie. Zawiadomienie można złożyć ustnie do protokołu bądź na piśmie. O czym była już mowa, w przypadku spraw o oszustwo na policjanta liczyć się czas. Najlepiej zatem udać się do najbliższej położonej nas jednostki Policji i zażądać przyjęcia ustnego zawiadomienia o możliwości popełnienia przestępstwa. W razie potrzeby takie zawiadomienie będzie można uzupełnić na piśnie, natomiast najważniejsze jest szybkie nadanie sprawie biegu.

W ramach wyjaśnienia, organem prowadzącym postępowanie przygotowawcze jest prokurator, któremu policjanci zobowiązani będą przekazać zawiadomienie. To prokurator będzie następnie wydawał decyzje procesowe oraz zlecał poszczególne czynności policjantom do przeprowadzenia. W pierwszej kolejności najlepiej skontaktować się jednak z Policją i tam złożyć zawiadomienie z uwagi na, mimo wszystko, większą dyspozycyjność.

Oszustwo na policjanta – jakie dowody?

Do zawiadomienia o możliwości popełnienia przestępstwa z art. 286 k.k. należy dołączyć wszystkie dokumenty związane ze sprawą. Będą to przede wszystkim:

• potwierdzenia przelewów,
• historię rachunku bankowego,
• numer rachunku odbiorcy,
• numer telefonu sprawcy,
• korespondencję SMS lub e-mail,
• potwierdzenie zgłoszenia sprawy do banku.

Jeśli dysponujemy czymś więcej, np. nagraniem rozmowy telefonicznej, również warto to dołączyć. Im więcej informacji zostanie przekazanych, tym szybciej organy ścigania mogą podjąć adekwatne działania. Dokumenty te najlepiej wydrukować przed udaniem się na Policję, względnie zgrać na płytę CD lub pendrive, i załączyć do protokołu ustnego zawiadomienia o możliwości popełnienia przestępstwa.

Postępowanie przygotowawcze – kluczowe aspekty

Po złożeniu zawiadomienia i przekazaniu dokumentów do właściwej prokuratury, zostanie podjęta decyzja o wszczęcia postepowania w sprawie oszustwa. W tego typu sprawach wydawane jest jednocześnie postanowienie o blokadzie rachunku bankowego. Blokada taka obejmuje zwykle okres 6 miesięcy, po tym natomiast terminie zablokowane środki uznawane są za dowody rzeczowe w sprawie i „przechowywane” w dotychczasowy sposób na rachunku bankowym, gdzie zostały zablokowane. Ma to oczywiście zastosowanie tylko w tych przypadkach, gdy środki nie zostały wypłacone bądź przelane dalej na zagraniczne rachunki bankowe. Jeszcze raz należy zatem podkreślić, iż kluczowe jest szybie działanie przez pokrzywdzonego.

Co istotne, zabezpieczenie środków pieniężnych może nastąpić jeszcze przed ustaleniem osoby sprawcy, co w praktyce bywa jedyną realną szansą na odzyskanie pieniędzy. W sprawach o oszustwo „na policjanta” ustalenie rzeczywistego sprawcy (lub sprawców) jest jednak wyjątkowo utrudnione z uwagi na zorganizowany, transgraniczny i wieloetapowy charakter przestępczego procederu. Co prawda na podstawie przepisów Prawa bankowego banki mają obowiązek przekazywania informacji organom ścigania w związku z prowadzonym postępowaniem karnym. W praktyce organy ścigania uzyskują informacje o właścicielu rachunku, historii transakcji, adresach IP, wypłatach z bankomatów. Najczęściej są to jednak tzw. „słupy”, czyli osoby, na których dane zostały założone rachunki bankowe wykorzystane do transferu środków. Osoby te nierzadko same są ofiarami innego oszustwa (np. „na pracę zdalną”) albo działają w zamian za niewielkie wynagrodzenie, nie znając tożsamości faktycznych organizatorów procederu.

Oszuści podający się za policję profesjonalnie zacierają ślady przepływu pieniędzy, stosując m.in.:

• kaskadowe transfery środków – pieniądze są w krótkich odstępach czasu przelewane przez kilka lub kilkanaście rachunków, często w różnych bankach i jurysdykcjach, co znacząco utrudnia szybkie zastosowanie zabezpieczenia majątkowego;
• rachunki zakładane na tzw. słupy – osoby podstawione, nierzadko zrekrutowane przez internet, które formalnie figurują jako właściciele kont, lecz nie mają realnej kontroli nad środkami;
• natychmiastowe wypłaty gotówki z bankomatów – często w dużych aglomeracjach lub w miejscach o ograniczonym monitoringu, co ogranicza wartość dowodową zapisu z kamer;
• wypłaty dokonywane przez różne osoby – sprawcy korzystają z pośredników lub kurierów gotówkowych, przez co nawet ustalenie osoby fizycznie wypłacającej środki nie prowadzi do faktycznego organizatora oszustwa;
• wykorzystanie kart i kont założonych na cudze dane – nierzadko z użyciem skradzionych lub fikcyjnych dokumentów;
• przenoszenie środków za granicę – bardzo często ślad finansowy prowadzi poza terytorium Polski, co powoduje konieczność uruchomienia międzynarodowej pomocy prawnej. To z kolei istotnie wydłuża postępowanie i zmniejsza szanse na szybkie zabezpieczenie mienia.

W praktyce oznacza to, że moment wypłaty środków z bankomatu lub ich transfer poza granice kraju jest często punktem, po którym realna możliwość ich odzyskania dramatycznie maleje. Organy ścigania, nawet przy sprawnie prowadzonym postępowaniu, bardzo często nie dysponują wystarczającymi środkami dowodowymi, aby ustalić tożsamość faktycznych sprawców stojących za procederem. Monitoring z bankomatów bywa nieczytelny, sprawcy posługują się nakryciami twarzy, a osoby wypłacające pieniądze działają na polecenie innych, nie znając ich tożsamości.

To z kolei ma bezpośrednie przełożenie na możliwość odzyskania środków pieniężnych – w praktyce realnie odzyskiwalna bywa jedynie ta część pieniędzy, którą udało się zabezpieczyć na rachunkach bankowych na wczesnym etapie postępowania, jeszcze przed ich dalszym „rozproszeniem” przez sprawców. Jeżeli środki zostały już wypłacone w gotówce lub „przepuszczone” przez kilka zagranicznych rachunków, możliwość ich skutecznego wyegzekwowania staje się iluzoryczna.

Pokrzywdzony z mocy ustawy posiada status strony postępowania przygotowawczego, co oznacza, że przysługuje mu prawo do składania wniosków dowodowych, udziału w czynnościach postępowania, przeglądania akt sprawy oraz zaskarżenia postanowienia o umorzeniu postępowania. W praktyce jednak tego typu sprawy często kończą się umorzeniem na podstawie art. 17 § 1 pkt 1 k.p.k. z uwagi na niewykrycie sprawcy. Co prawda decyzja taka podlega zaskarżeniu, jednak jeżeli organy ścigania wykorzystały dostępne środki dowodowe (ustalenie przepływów finansowych, dane bankowe, monitoring, dane telekomunikacyjne, zapytania międzynarodowe), a pokrzywdzony nie dysponuje dodatkowymi informacjami, szanse na uchylenie postanowienia o umorzeniu są ograniczone.

Warto jednak podkreślić, że postępowanie umorzone z powodu niewykrycia sprawcy może zostać podjęte na nowo w razie ujawnienia nowych okoliczności lub dowodów (np. identyfikacji tej samej grupy przestępczej w innej sprawie, przełamania zabezpieczeń teleinformatycznych, ustalenia nowego „słupa”, który zdecyduje się współpracować z organami ścigania). W praktyce są to jednak sytuacje rzadkie, co dodatkowo pokazuje, jak kluczowe znaczenie ma szybkie zabezpieczenie środków na etapie bankowym – zanim przestępcy zdążą je skutecznie „wyprowadzić” z systemu.

Oszustwo na policjanta – jak odzyskać pieniądze?

Zgodnie z art. 46 § 1 kodeksu karnego, w razie skazania sąd orzeka obowiązek naprawienia szkody w całości albo w części. Oznacza to, że sąd może zobowiązać sprawcę do zwrotu utraconych pieniędzy. Jest to podstawowy mechanizm odzyskania środków w postępowaniu karnym, zależny jednak od tego, czy uda się namierzyć rzeczywistego sprawcę przestępstwa, co w przypadku przestępstwa internetowych jest jednak bardzo trudne.

Możliwość odzyskania pieniędzy odnosi się przede wszystkim do tych przypadków, w których doszło do zabezpieczenia środków jeszcze na rachunku bankowym. Jeśli postępowanie zostanie umorzone z uwagi na niewykrycie sprawcy, organy zobowiązane są orzec o dowodach rzeczowych. Uznane za dowody rzeczowe środki powinny zostać zwrócone osobie uprawnionej, a zatem – pokrzywdzonemu.

Jeszcze przed prawomocnym zakończeniem można złożyć wniosek o zwrot zatrzymanych środków pokrzywdzonemu ze wskazaniem na art. 230 § 2 k.p.k. W myśl tego przepisu: Należy również zwrócić osobie uprawnionej zatrzymane rzeczy niezwłocznie po stwierdzeniu ich zbędności dla postępowania karnego. Jeżeli wyniknie spór co do własności rzeczy, a nie ma dostatecznych danych do niezwłocznego rozstrzygnięcia, odsyła się osoby zainteresowane na drogę procesu cywilnego. Warto w takim wniosku podkreślić, iż organy ścigania dysponują wiarygodnymi dowodami w postaci dokumentacji bankowej, które pozwalają odtworzyć przepływy finansowe i powiązanie środków z popełnionym przestępstwem. Zapisy w historii rachunku co do zasady są jednoznaczne i same w sobie mogą stanowić materiał dowodowy, na podstawie którego podejmowane będą w przyszłości decyzje co do merytorycznego zakończenia sprawy. Z tego też powodu blokada środków pieniężnych na rachunku bankowym będzie najczęściej zbędna na dalszym etapie postępowania.

Oszustwo na policjanta – podsumowanie

Jeżeli doszło do oszustwa na policjanta, należy działać natychmiast – szybka reakcja po oszustwie na policjanta realnie zwiększa szanse na odzyskanie pieniędzy po oszustwie. W takiej sytuacji kluczowe jest, aby niezwłocznie zgłosić oszustwo na policjanta do banku, zabezpieczyć wszystkie dowody (historię przelewów, numery rachunków, korespondencję ze sprawcą) oraz złożyć zawiadomienie o przestępstwie oszustwa na policjanta na Policji lub w prokuraturze.

Jeżeli potrzebujesz wsparcia w przygotowaniu zawiadomienia o przestępstwie w sprawie oszustwa na policjanta, warto skorzystać z profesjonalnej pomocy prawnej. Pierwsze czynności procesowe często przesądzają o tym, czy możliwe będzie odzyskanie pieniędzy po oszustwie na policjanta. Pomoc doświadczonego pełnomocnika jest szczególnie istotna w sytuacjach, gdy Policja lub prokuratura nie podejmują wystarczająco szybkich i skutecznych działań. Im szybciej zostaną podjęte właściwe kroki prawne po oszustwie na policjanta, tym większa realna szansa na zabezpieczenie i odzyskanie środków.

Na koniec warto nadmienić, iż powyższe uwagi będą miały zastosowanie także do innych przypadków wyłudzenia pieniędzy przez telefon czy Internet. Oszustwo na policjanta to jeden z częstych przypadków. W praktyce spotkać się jednak można z innymi procederami, gdzie sprawca wchodzi w pewną relację z pokrzywdzonym i – wprowadzając go w błąd co do okoliczności istotnych dla podjęcia decyzji o przelewie środków – doprowadza do niekorzystnego rozporządzenia mieniem.